Sau nhiều năm thiếu vắng những thương vụ IPO quy mô lớn, thị trường chứng khoán Việt Nam đang đứng trước triển vọng đón thêm nhiều “hàng hóa” mới. Từ Điện Máy Xanh, LPBS đến Hoa Sen Home, danh sách doanh nghiệp được kỳ vọng niêm yết đang ngày một dài hơn trong bối cảnh câu chuyện nâng hạng thị trường trở nên rõ nét.

Tuy nhiên, lịch sử thị trường chứng khoán Việt Nam cho thấy IPO chưa bao giờ là bảo chứng cho một đợt tăng giá tức thì của cổ phiếu. Không ít thương vụ từng được săn đón đã nhanh chóng đánh mất sức hút sau niêm yết, để lại những bài học đắt giá về định giá và niềm tin thị trường.

Định giá IPO: Khoảng cách giữa kỳ vọng và thực tế?

Trong cuộc thảo luận tìm kiếm “alpha” trên thị trường chứng khoán tại Vietnam Investment Forum Summer Summit 2026, bà Cao Thị Ngọc Quỳnh, Giám đốc Khối Khách hàng tổ chức, Công ty Cổ phần Chứng khoán VNDIRECT (HoSE: VND) chỉ ra rằng, những làn sóng IPO trong quá khứ đã cho thấy một thực tế rằng định giá không phù hợp có thể tạo ra những tác động tiêu cực vượt ra ngoài phạm vi của riêng doanh nghiệp phát hành.

“Nếu định giá IPO không phù hợp, điều này có thể kéo theo hệ lụy như rút một phần thanh khoản khỏi thị trường, đồng thời làm hao hụt niềm tin của nhà đầu tư nếu cổ phiếu sau niêm yết không perform tốt, tức là diễn biến không tích cực”, bà Quỳnh nói.

Phân tích sâu hơn về vấn đề này, ông Lê Đức Khánh, Giám đốc Phân tích Công ty Cổ phần Chứng khoán VPS (HoSE: VCK), cho rằng IPO luôn tồn tại hai góc nhìn khác nhau về định giá.

Đầu tiên, cần nhìn vào một trong những nghiệp vụ của công ty chứng khoán. Về bản chất, công ty chứng khoán hoạt động theo mô hình ngân hàng đầu tư (Investment Banking - IB). Trong đó, IPO là một phần của hoạt động tư vấn cổ phần hóa, niêm yết, tái cấu trúc và huy động vốn. Với vai trò tư vấn, các công ty chứng khoán phải tìm cách dung hòa giữa kỳ vọng của doanh nghiệp và khả năng hấp thụ của thị trường, qua đó đưa ra mức định giá phù hợp để thương vụ có thể thành công.

Tuy nhiên, khi đánh giá một thương vụ IPO, các quỹ đầu tư và bộ phận phân tích lại tiếp cận theo hướng thận trọng hơn nhiều. Họ sẽ đặt doanh nghiệp lên bàn cân với các doanh nghiệp cùng ngành, xem xét các chỉ tiêu như P/E, P/B, dòng tiền hay triển vọng tăng trưởng để xác định mức định giá có thực sự hấp dẫn hay không.

“Ở góc độ thận trọng hơn từ phía nhà đầu tư hoặc từ góc độ phân tích phục vụ việc cung cấp thông tin cho nhà đầu tư cá nhân và tổ chức, vấn đề là với mức định giá IPO đó, giá nào là mức nhà đầu tư có thể mua và có dư địa tăng giá đủ lớn”, ông Khánh nói.

Theo vị chuyên gia, nhà đầu tư cần kỳ vọng rằng nếu không giao dịch ngắn hạn mà đầu tư dài hơi hơn thì vẫn có nhiều cơ hội có lãi.

“Nhà đầu tư cũng nên hiểu rằng các cổ phiếu IPO khi xuất hiện trên thị trường trong những phiên niêm yết đầu tiên có thể tăng ngay nhưng cũng có thể điều chỉnh giá, thậm chí giảm rất lâu trước khi tăng trở lại”, Giám đốc Phân tích VPS chi ra rằng, một trong những ngộ nhận phổ biến trên thị trường là cổ phiếu IPO thường tăng mạnh ngay sau khi niêm yết.

Tuy nhiên, điều này chỉ đúng trong những giai đoạn thị trường hưng phấn và dòng tiền dồi dào. Trên thực tế, trong giai đoạn không quá thuận lợi, nhiều cổ phiếu có thể phải điều chỉnh, tích lũy khoảng 2 - 3 tháng để thị trường định giá lại, đánh giá cung - cầu cân bằng rồi mới bắt đầu tích lũy tăng trở lại.

Chờ “thiên thời” cho làn sóng IPO mới

Theo ông Lê Đức Khánh, thành công của một thương vụ IPO không chỉ phụ thuộc vào chất lượng doanh nghiệp mà còn gắn chặt với bối cảnh thị trường. Với những doanh nghiệp đang được kỳ vọng niêm yết trong thời gian tới như Điện Máy Xanh, LPBS hay Hoa Sen Home, câu hỏi quan trọng không chỉ là đã sẵn sàng lên sàn hay chưa, mà còn là thời điểm hiện tại có thực sự thuận lợi hay không.

Thông thường, doanh nghiệp sẽ lựa chọn niêm yết trong những giai đoạn thị trường đang trong xu hướng tăng, thanh khoản dồi dào và có các câu chuyện hỗ trợ đủ mạnh như nâng hạng thị trường hay các mục tiêu tăng trưởng mới của chỉ số. Đây là thời điểm dòng tiền có xu hướng cởi mở hơn với các cơ hội đầu tư mới, qua đó nâng cao khả năng thành công cho các thương vụ IPO.

Ngược lại, trong những giai đoạn thị trường giao dịch trầm lắng, IPO có thể gặp nhiều thách thức hơn. Không chỉ khả năng huy động vốn bị ảnh hưởng, một thương vụ không đạt kỳ vọng còn có thể tác động tới hình ảnh và kế hoạch phát triển của chính doanh nghiệp niêm yết.

“Để tìm điều kiện cho một IPO thành công, doanh nghiệp hoàn toàn có thể trì hoãn kế hoạch lên sàn và chờ đến pha hồi phục tiếp theo của chu kỳ thị trường”, ông Khánh cho hay.

Theo vị chuyên gia, từ nay đến cuối năm hoặc đầu năm tới có thể xuất hiện thêm nhiều cơ hội IPO nếu các điều kiện thị trường tiếp tục thuận lợi. Điều này phần nào gợi nhớ giai đoạn trước khi hàng loạt công ty chứng khoán lên sàn vào cuối năm, tạo tiền đề cho nhịp tăng trưởng mạnh của thị trường sau đó.

Ông Khánh cho rằng những yếu tố quan trọng hỗ trợ cho một làn sóng IPO mới bao gồm môi trường kinh doanh thuận lợi, nền kinh tế duy trì tăng trưởng tích cực, thị trường không xuất hiện những cú sốc lớn, cùng với câu chuyện nâng hạng và sức hút của từng ngành nghề đối với dòng tiền đầu tư.

Bên cạnh đó, quy mô doanh nghiệp cũng là yếu tố được các nhà đầu tư đặc biệt quan tâm. Đối với các quỹ đầu tư chỉ số, quỹ thụ động hay ETF, tiêu chí quan trọng là doanh nghiệp có quy mô vốn hóa đủ lớn và khả năng tham gia các bộ chỉ số hay không. Những cổ phiếu vốn hóa lớn vì thế thường thu hút sự chú ý nhiều hơn ngay từ thời điểm niêm yết. Trong khi đó, với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, mục tiêu IPO đôi khi chỉ đơn giản là hoàn tất việc lên sàn thay vì hướng tới các tham vọng lớn hơn về chỉ số hay dòng vốn quốc tế.

Làn sóng IPO có đủ sức kéo dòng vốn ngoại quay lại?

Một câu hỏi khác được đặt ra là liệu những hàng hóa mới có đủ sức hấp dẫn để kéo dòng vốn ngoại quay trở lại thị trường Việt Nam trong bối cảnh nhiều thị trường lớn trên thế giới như Mỹ, Hàn Quốc hay Đài Loan liên tục thiết lập các đỉnh cao mới. Điều này càng đáng chú ý khi thị trường chứng khoán Việt Nam đã ghi nhận giá trị bán ròng khoảng 4,8 tỷ USD trong năm 2025 và tiếp tục bị rút vốn hơn 2 tỷ USD từ đầu năm đến nay.

Theo ông Khánh, điều đầu tiên mà nhà đầu tư nước ngoài đánh giá vẫn là sự ổn định của môi trường kinh tế, chính trị và địa chính trị, cùng với triển vọng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế Việt Nam.

Bên cạnh đó, sức hấp dẫn của thị trường còn phụ thuộc vào tiến trình cải cách và nâng hạng. Vị chuyên gia nhấn mạnh, Việt Nam đang triển khai nhiều thay đổi nhằm nâng cao chất lượng thị trường, từ các sản phẩm giao dịch mới, cơ chế giao dịch linh hoạt hơn cho đến định hướng phát triển thêm các sản phẩm như quyền chọn, bán khống hay từng bước hoàn thiện thị trường ngoại hối.

“Việc triển khai cơ chế đối tác bù trừ trung tâm (CCP), cùng với các cải cách phục vụ mục tiêu nâng hạng thị trường, được kỳ vọng sẽ góp phần tháo gỡ nhiều điểm nghẽn lâu nay đối với nhà đầu tư nước ngoài”, ông Khánh nói.

Theo vị chuyên gia, không chỉ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho dòng vốn ngoại mà còn mở ra cơ hội cho doanh nghiệp niêm yết, doanh nghiệp FDI có kế hoạch lên sàn, hoạt động thoái vốn cũng như các doanh nghiệp đang gặp giới hạn về tỷ lệ sở hữu nước ngoài.

“Khi điều kiện được cải thiện, nhà đầu tư nước ngoài sẽ quan tâm hơn, nhà đầu tư trong nước cũng quan tâm hơn và IPO sẽ có nhiều cơ hội phát triển mạnh hơn”, ông Lê Đức Khánh cho hay.