Số liệu mới nhất của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) cho thấy, trong 3 tháng đầu năm 2026 so với cùng kỳ năm 2025, giao dịch thanh toán không dùng tiền mặt tăng 37,98% về số lượng và 14,22% về giá trị. Trước đó, trong năm 2025, giá trị thanh toán không dùng tiền mặt đã cao gấp 28,17 lần GDP.

Tuy nhiên, một thực trạng đáng lưu ý thời gian gần đây là không ít cửa hàng và hộ kinh doanh nhỏ lẻ đã âm thầm rút dần thanh toán chuyển khoản, ưu tiên trở lại tiền mặt.

Chia sẻ tại tọa đàm “Dấu ấn 1 năm thực hiện Nghị quyết 68”, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam cảnh báo, xu thế quay trở lại giao dịch bằng tiền mặt đang diễn ra như một phản ứng của các cơ sở và hộ kinh doanh trước các tác động và rào cản về mặt chính sách quản lý.

Ông cho biết, hiện nay, các hộ kinh doanh và cơ sở kinh doanh đang dần e ngại và không còn muốn thực hiện các giao dịch thông qua tài khoản ngân hàng. Sự chuyển dịch này không chỉ dừng lại ở các khoản mua bán nhỏ lẻ hàng ngày. Chính tôi đã trực tiếp chứng kiến những giao dịch dân sự rất lớn, trị giá lên tới hàng trăm triệu đồng, được người dân rút tiền trực tiếp từ ngân hàng ra để thanh toán hoàn toàn bằng tiền mặt.

“Việc người dân và doanh nghiệp siêu nhỏ né tránh hệ thống ngân hàng để giao dịch tiền mặt là một rủi ro cực kỳ lớn. Xu thế này đẩy mạnh quá trình nền kinh tế quay ngược trở lại trạng thái kinh tế không chính thức (hoặc phi chính thức), đi ngược lại với các nỗ lực minh bạch hóa thị trường”, ông Bình nhấn mạnh.

Trước đó, trong một báo cáo, SHS Research cũng nhận định xu hướng né giao dịch qua ngân hàng để tránh bị cơ quan thuế theo dõi dòng tiền, tránh phát sinh hóa đơn để không có căn cứ tính thuế, đó là những dấu hiệu rõ ràng của một nền “kinh tế tiền mặt trong bóng tối” (shadow-cash economy), khi các giao dịch thực ngày càng thoát ly khỏi hệ thống tài chính chính thức.

Tác động trước tiên của xu hướng này làsự suy giảm tỷ lệ CASA (Current Account Savings Account) – nguồn vốn không kỳ hạn vốn được xem như “dòng vốn rẻ” cốt lõi trong hệ thống ngân hàng. Trong điều kiện bình thường, CASA giúp ngân hàng tiết giảm chi phí vốn (COF), duy trì lãi suất cho vay ở mức cạnh tranh. Tuy nhiên, khi dòng tiền chuyển khoản bị né tránh và chuyển sang dạng tiền mặt, CASA sụt giảm hoặc ít nhất là tăng trưởng chậm lại, buộc ngân hàng phải phụ thuộc nhiều hơn vào tiền gửi kỳ hạn (lãi suất cao hơn), hoặc phải vay mượn kênh liên ngân hàng khi cần xử lý tỷ lệ.

Theo báo cáo tài chính quý I/2026, tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) của các ngân hàng đã đồng loạt giảm. Chỉ có duy nhất 2/27 ngân hàng niêm yết trên sàn chứng khoán ghi nhận tăng trưởng CASA trong quý I, bao gồm Eximbank (tăng 0,3%) và OCB (tăng 0,8%). Trái lại, nhiều ngân hàng ghi nhận CASA sụt giảm, đơn cử như MB (giảm 4,6%), Techcombank (giảm 3,2%), SeABank (giảm 4,3%),…

Theo SHS Research, việc né hệ thống ngân hàng để giao dịch tiền mặt góp phần làm suy yếu “vòng tuần hoàn vốn” trong hệ thống tài chính. Các ngân hàng vì thế phải đối mặt với chi phí vốn tăng, buộc phải điều chỉnh chính sách sản phẩm, khuyến mãi, giảm phí để hút lại dòng tiền thanh toán – nhưng hiệu quả còn bỏ ngỏ.

Trên bình diện vĩ mô, khi tiền mặt bị rút ra và “đóng băng” ngoài hệ thống, nó không tham gia vào chu trình tín dụng, không được sử dụng lại để tạo ra giá trị mới.

“Đây là hiện tượng thường được gọi là ‘decoupling effect’ – tức chính sách tiền tệ và cung tiền bị tách rời khỏi hành vi thực tế trong nền kinh tế, do niềm tin vào hệ thống tài chính bị xói mòn. Nếu dòng tiền không quay vòng qua ngân hàng, dòng vốn không dễ dàng đến tay người cần vay, thì hiệu ứng kích thích kinh tế sẽ bị hạn chế đáng kể”, các chuyên gia SHS Research nhận định.

Đáng lo hơn, khi người dân quay trở lại dùng tiền mặt thay vì chuyển khoản, không phải vì điều kiện kỹ thuật, mà vì tâm lý né tránh, quá trình số hóa tài chính, cải thiện minh bạch và giảm chi phí xã hội cũng sẽ bị chậm lại. Hệ quả dài hạn khi đó không chỉ dừng ở mặt kinh tế mà rộng hơn còn ở mức độ hiện đại hóa của hệ thống tài chính quốc gia.

Để ngăn chặn xu thế giao dịch bằng tiền mặt và nguy cơ đẩy nền kinh tế quay lại trạng thái không chính thức, ông Lê Duy Bình nhấn mạnh vào việc phải thay đổi từ gốc rễ tư duy làm chính sách và năng lực thể chế.

Đầu tiên, các nhà hoạch định cần tính toán kỹ lưỡng và nắm bắt được những phản ứng đối phó của thị trường đối với các quy định mới. Tiếp đến, cơ quan quản lý cần thay đổi suy nghĩ và cách tiếp cận toàn diện, không nên tiếp tục xem các doanh nghiệp siêu nhỏ và hộ kinh doanh đơn thuần là "đối tượng quản lý". Thay vào đó, phải coi họ là "đối tác" hay "khách hàng" của quá trình quản trị quốc gia để có những chính sách hỗ trợ thiết thực, ông Bình nói.